ตรอกเล่ง บ่วย เอี๊ยะ: การสร้างสรรค์พื้นที่สาธารณะเพื่อการปรับตัวทางเศรษฐกิจจากการมีส่วนร่วมของชุมชนและผู้ค้า

กระบวนการมีส่วนรวมของชุมชน: พลังร่วมสร้างการเปลี่ยนแปลงในตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ

กระบวนการมีส่วนร่วมในการพัฒนาพื้นที่ตรอกอิสรานุภาพ หรือตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ นับเป็นการใช้ “กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน” เป็นหัวใจหลักในการพัฒนาเมือง  โดยไม่มองการออกแบบเป็นเพียงเรื่องของกายภาพ แต่คือการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างคนกับพื้นที่ให้แข็งแรงยิ่งขึ้น เริ่มจากการสำรวจและรับฟังความคิดเห็น เพื่อเข้าใจปัญหาและความต้องการที่แท้จริงของผู้คนในพื้นที่  เพื่อทำความเข้าใจปัญหาและความต้องการที่แท้จริงของผู้ค้าร้านอาหาร เจ้าของอาคาร และผู้อยู่อาศัยในชุมชน  จากนั้นจึงมีการคัดเลือกตัวแทนชุมชน

เพื่อทำหน้าที่เป็น “กลไกกลาง” ในการสร้างการสื่อสารที่มีประสิทธิภาพระหว่างหน่วยงานและชาวบ้าน จากนั้นจึงจัดเวทีพูดคุย  ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าการออกแบบไม่ได้ถูกกำหนดโดยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เกิดจากการร่วมออกแบบ (Co-Design) อย่างแท้จริงของทุกภาคส่วน

ผลลัพธ์ของกระบวนการนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การเปลี่ยนแปลงทางกายภาพ แต่ยังส่งผลต่อมิติทางสังคมและจิตใจของผู้คนในพื้นที่อย่างลึกซึ้ง ชุมชนเกิดความรู้สึกเป็นเจ้าของพื้นที่มากขึ้น เพราะพวกเขามีส่วนร่วมตั้งแต่การกำหนดปัญหาไปจนถึงการเห็นผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม การมีส่วนร่วมเช่นนี้ยังช่วยให้การออกแบบตอบโจทย์วิถีชีวิตจริงของผู้ใช้งาน มีประสิทธิภาพและยั่งยืน กระบวนการมีส่วนร่วมจึงเป็นรากฐานของ “การพัฒนาอย่างยั่งยืน” ในระดับย่าน เพราะไม่เพียงเปลี่ยนสภาพแวดล้อมให้ดีขึ้น แต่ยังเปลี่ยนวิธีคิดของคนในชุมชน ให้มองว่าพวกเขาคือเจ้าของเมืองที่สามารถร่วมกันดูแลและพัฒนาพื้นที่ของตนเองต่อไปได้ในระยะยาว  การพัฒนาพื้นที่ตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ จึงไม่ใช่เพียงตัวอย่างของการปรับปรุงพื้นที่ หากแต่เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าพัฒนาเมืองที่แท้จริงเริ่มต้นจาก “การฟัง” และ “การร่วมมือ” ระหว่างผู้คนที่อยู่ในพื้นที่นั้นเอง

กระบวนการมีส่วนร่วมในการกำหนดโจทย์และระบุปัญหา

แนวคิดเรื่อง “ทางเดินคลุมหลังคา” ในตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ ไม่ใช่เรื่องใหม่ หากย้อนกลับไปกว่า 15 ปีก่อน เคยมีความพยายามผลักดันแนวคิดนี้มาแล้ว แต่ต้องหยุดลงเพราะเสียงจากคนในพื้นที่ที่มีความเห็นต่างกันบางส่วนมองว่าเป็นโอกาสทางเศรษฐกิจ โดยเฉพาะในฤดูฝนที่ช่วยให้ค้าขายสะดวกขึ้น ขณะที่อีกส่วนหนึ่งกังวลเรื่องความปลอดภัย โดยเฉพาะความเสี่ยงจากไฟไหม้ และการบดบังทัศนียภาพของตรอก และเมื่อโครงการพัฒนาเริ่มต้นขึ้นอีกครั้ง หลายฝ่ายต่างจินตนาการว่าชุมชนอาจยังต้องการหลังคาคลุมตลอดแนวทางเดิน เพื่อช่วยเพิ่มการสัญจรและกระตุ้นเศรษฐกิจในย่าน อีกทั้งยังอาจช่วยจัดระเบียบพื้นที่ค้าขายที่รุกล้ำทางเดินสาธารณะ แต่เมื่อมองลึกลงไปกลับพบว่าความต้องการของผู้คนไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด

คำถามจึงเกิดขึ้นว่า เหตุใดแนวคิดที่ดูเหมือนจะเป็นประโยชน์กลับไม่ได้รับฉันทามติร่วม? เพื่อหาคำตอบนี้ ทีม Bangkok City Lab จึงใช้ “กระบวนการรับฟังเชิงลึก” (Deep Listening) เป็นเครื่องมือสำคัญในการสำรวจและพูดคุยกับคนในชุมชน โดยเริ่มจากคณะกรรมการชุมชนที่มีบทบาทหลักในการสะท้อนความคิดเห็นของผู้ค้าและผู้อยู่อาศัยส่วนใหญ่ ซึ่งต่างเห็นตรงกันว่าควรหาทางออกให้การสัญจรในตรอกสะดวกและปลอดภัยมากขึ้น

การรับฟังอย่างเปิดใจเช่นนี้ได้กลายเป็นจุดตั้งต้นสำคัญของการออกแบบที่ไม่เพียงแก้ปัญหาเชิงกายภาพ แต่ยังเชื่อมโยงกับความรู้สึก ความห่วงใย และความคาดหวังของผู้คนที่ใช้ชีวิตอยู่ในตรอก และช่วยเปิดมุมมองใหม่ให้เห็นว่า ปัญหาไม่ได้เป็นเพียงแค่เรื่องโครงสร้างกายภาพ แต่เกี่ยวพันกับความรู้สึก ความปลอดภัย และวิถีชีวิตที่หลากหลายของผู้คนในพื้นที่ ซึ่งทั้งหมดนี้กลายเป็นรากฐานสำคัญในการกำหนดทิศทางการออกแบบร่วมกันต่อไป

การสำรวจทั้งตรอกแบบสำมะโนประชากร

กระบวนการสำรวจร่วมกันทั้งตรอกในรูปแบบ “สำมะโนประขากร” เป็นขั้นตอนสำคัญของกระบวนการมีส่วนร่วม ที่เปิดโอกาสให้คนในพื้นที่ได้ร่วมกันมองเห็นภาพรวมของย่านอย่างรอบด้าน ทั้งเงื่อนไข ข้อจำกัด ปัญหา และความคาดหวังต่ออนาคตของตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ การเดินสำรวจไปทีละคูหา การพูดคุยกับผู้ค้าและผู้อยู่อาศัย ทำให้ข้อมูลที่ได้ไม่ใช่แค่ตัวเลขหรือแผนผัง แต่คือ “เสียงจริงของผู้คน” ที่สะท้อนทั้งวิถีชีวิต ความผูกพันและภาพฝันของการพัฒนาพื้นที่ร่วมกันในอนาคต กระบวนการนี้จึงไม่เพียงช่วยให้ทีมออกแบบเข้าใจพื้นที่ในเชิงกายภาพเท่านั้น แต่ยังทำให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างคน เมือง และเศรษฐกิจในระดับตรอกอย่างชัดเจนยิ่งขึ้น

การสอบถามข้อมูลและการสัมภาษณ์ ผู้ค้ารายหลัง สัมภาษณ์ เดือนมิถุนายน 2568

“ไม่อยากให้มีหลังคาคลุมทางเดินหรอก เพราะว่าฝั่งตรงข้ามนั้นต้มแปะก๊วยทั้งวัน เขาต้มกันเป็นตันๆ นะ เพราะเขาขายส่ง เขาต้มทั้งคืนเลยก่อนช่วงงานเทศกาลเป็นเดือน ช่วงเดือนมิถุนายน มีลูกน้องมาทำงานเป็นกะทั้งกลางวัน กลางคืน ก่อนงานสาทรจีน หรือ ช่วงก่อนตรุษจีน ที่บ้านที่นอนไม่ค่อยหลับเพราะต้องระวังว่าจะมีไฟไหม้ตอนกลางคืนหรือเปล่า ได้ยินเสียงนิดเดียวก็ตื่นแล้ว ถ้ามีหลังคาเกิดไฟไหม้ขึ้นมามันมองไม่เห็นนะ” — ผู้ค้ารายหนึ่งในพื้นที่ จากการ สัมภาษณ์ ณ  เตือน มิถุนายน 2568

“อยากให้ตรอกบ้านเรานี่พัฒนาเหมือนพื้นที่อื่นบ้าง มันอยู่อย่างนี้มาหลาย 10 ปีแล้วไม่มีอะไรดีขึ้น พื้นที่ก็ไม่น่าเดิน หากฝนตกก็น้ำเฉอะแฉะ ตอนนี้รถไฟฟ้าสร้างเสร็จแล้วคนไม่เดินทะลุไปเยาวราชเลย เขาไปเดินลัดที่แปลงนามกันหมด อย่างน้อยก็มีหลังคาคุ้มทุกคนก็จะได้เดินมากขึ้น ใต้ฝนตกก็มีที่หลบฝนให้คนโดยนักท่องเที่ยวที่ผ่านไปผ่านมา เยาวราชไม่มีที่หลบฝนที่เป็นสาธารณะเลยนะ ถ้าคุณไม่ได้เข้าไปในร้าน เขาไม่ต้องเข้ามาซื้อของเราก็ได้ อย่างน้อยคนเดินผ่านไปผ่านมาก็ได้ประโยชน์

อีกเรื่องหนึ่งคือ สายไฟที่พาดในตรอกมันเก่าแล้ว ถ้าทำหลังคาทั้งที่ก็ได้ถือโอกาสจัดการสายไฟ สายเคเบิล ที่รกรุงรังเสียที อาจติดกล้อง CCTV หรือไฟส่องสว่างเพิ่มก็ยังได้ แถวนี้พวกลักขโมยล้วงกระเป๋ามีเยอะนะยิ่งช่วงที่มีนักท่องเที่ยวหนาแน่นนี่เจอตลอด” — ผู้ค้ารายหนึ่งในพื้นที่ จากการ สัมภาษณ์ ณ เตือน มิถุนายน 2568

การสำรวจจำนวน 75 หลังคาเรือน จากข้อมูลครัวเรือนทั้งสิ้น 91 หลังคาเรือน  สรุปข้อมูลความคิดเห็นได้ดังนี้

จากการพัฒนาพื้นที่แบบ One Size Fits All สู่การออกแบบแบบ Tailor-Made

ลักษณะทางกายภาพของตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ มีลักษณะเฉพาะที่ไม่สามารถใช้แนวคิด “One Size Fits All” หรือการออกแบบที่หนึ่งแบบใช้ได้กับทุกพื้นที่ได้ เนื่องจากตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ เป็นทางสาธารณะที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติมาตั้งแต่อดีต ลักษณะของอาคารสองฝั่งตรอกจึงไม่ได้สร้างอยู่ในแนวเดียวกัน บางช่วงร่นเข้า บางช่วงยื่นออก ทำให้ไม่สามารถกำหนดตำแหน่งของโครงสร้าง เช่น เสาหลังคา ให้เป็นระยะมาตรฐานเดียวตลอดแนวได้ “เพื่อให้ไม่ปรากฏตำแหน่งเสาอยู่ในตำแหน่งหน้าบ้านหลังใดหลังหนึ่ง” การออกแบบจึงต้องวางตำแหน่งเสาให้สอดคล้องกับเส้นแบ่งของแต่ละคูหา ส่งผลให้ระยะห่างของเสาในแต่ละช่วงแตกต่างกันไปตลอดแนวตรอก ซึ่งเป็นตัวอย่างของการออกแบบที่ต้องปรับให้เข้ากับลักษณะเฉพาะของพื้นที่อย่างแท้จริง

นอกจากนี้ ความต้องการของผู้อยู่อาศัยที่แตกต่างกัน บางบ้านต้องการหลังคาคลุมกันฝนสนิท ขณะที่บางบ้านอยากได้เพียงโครงสร้างโปร่งเพื่อให้แสงและอากาศถ่ายเทได้ดี แนวทางการออกแบบแบบ “Tailor-Made” จึงกลายเป็นหัวใจสำคัญ เพื่อสร้างสมดุลระหว่างความคาดหวังกับข้อจำกัดของพื้นที่ รวมถึงตอบรับความหลากหลายของผู้คนในตรอกอย่างแท้จริง การพัฒนาในครั้งนี้จึงไม่ใช่การปรับปรุงพื้นที่ให้เหมือนกันทุกจุด แต่คือการออกแบบที่ “ฟัง” พื้นที่ และ “เข้าใจ” ความแตกต่าง

สภาพของอาคารในบริเวณตรอกเล่งบ๊วยเอี๊ยะ ส่วนมากเป็นอาคารพาณิชย์กรรม มีลักษณะเป็นอาคารตึก ความสูงตั้งแต่ 2-9 ชั้น มีหน้ากว้าง และรูปแบบที่แตกต่างกันไปตามกรรมสิทธิ์ที่ดิน

สภาพของอาคารในบริเวณตรอกเล่งบ๊วยเอี๊ยะ ส่วนมากเป็นอาคารที่เป็นโครงสร้าง คอนกรีตเสริมเหล็ก ที่ก่อสร้างในช่วงระยะเวลาที่แตกต่างกัน สังเกตได้จากรูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่เป็นแบบสมัยนิยมในช่วงต่างๆ นอกจากนี้ยังคงหลงเหลืออาคารโครงสร้างไม้อยู่บางส่วน ซึ่งเป็นอาคารโบราณที่มีอายุมากกว่า 50 ปี 

การได้มาซึ่งเกณฑ์การกำหนดกายภาพเฉพาะตัวของพื้นที่

กระบวนการออกแบบและพัฒนาพื้นที่ตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ ไม่ได้เริ่มจากแบบแปลนมาตรฐานเดียว แต่เริ่มจากการ “สังเกต ฟัง และเข้าใจพื้นที่จริง” เพื่อให้การพัฒนาตอบกับความเป็นอยู่ของชุมชนอย่างแท้จริง “การศึกษาข้อมูลเชิงกายภาพ การวิเคราะห์ปัญหา – ศักยภาพของตรอก และการจัดทำแบบร่างหลังคาคลุมทางเดิน ก่อนนำเสนอต่อประชาคม” ทำให้เห็นชัดว่าการปรับปรุงพื้นที่จะได้ผลก็ต่อเมื่อสามารถรักษาอัตลักษณ์ของย่านและช่วยเสริมกิจกรรมทางเศรษฐกิจของชุมชนไปพร้อมกัน แนวคิดจึงถูกสรุปในกรอบของ “การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานควบคู่กับการส่งเสริมการค้าชุมชนในแนวทางเชิงอนุรักษ์” ซึ่งได้รับความเห็นชอบทั้งจากชุมชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

“ข้อมูลภาคสนามที่เก็บอย่างละเอียด — ระยะชิด–ห่างของอาคาร เส้นแนวเขต การใช้พื้นที่หน้าอาคาร และความต้องการเฉพาะของแต่ละคูหา” ทำให้เห็นว่าสภาพกายภาพของตรอกไม่สามารถออกแบบด้วยวิธี “One Size Fits All” ได้ ด้วยอาคารสองฝั่งตรอกไม่ได้อยู่ในแนวเดียวกัน การกำหนดตำแหน่งเสาและองค์ประกอบของหลังคาจึงต้องปรับตามบริบทของแต่ละช่วง เพื่อไม่ให้โครงสร้างบดบังหน้าบ้านหรือรบกวนกิจกรรมการค้าของใครคนใดคนหนึ่ง เกิดเป็น เกณฑ์การออกแบบ (Design Criteria) เฉพาะตัวของพื้นที่ ดังนี้

1. ตำแหน่งเสาต้องอยู่ระหว่างแนวผนังอาคาร ไม่ตั้งขวางหน้ากว้างของอาคารใดอาคารหนึ่ง
2. ระยะห่างเสาและหน้าอาคารกำหนดตามข้อตกลงร่วมระหว่างชุมชนกับสำนักงานเขตสัมพันธวงศ์
3. ระดับท้องขื่อสูงไม่น้อยกว่า 5.50 เมตร ตามมาตรฐานความสูงขั้นต่ำของสะพานลอยสาธารณะ
4. หลังคาใช้วัสดุโปร่งและทึบผสมผสาน เพื่อรับแสงธรรมชาติและความกลมกลืนของทัศนียภาพ
5. เว้นช่องว่างระหว่างขอบหลังคาและขอบอาคารเดิม เพื่อการระบายอากาศและลดความร้อน

เกณฑ์เหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การออกแบบพื้นที่ในตรอกเล่ง บ๊วย เอี๊ยะ ไม่ได้มาจากการกำหนด “รูปแบบที่ดีที่สุดเพียงแบบเดียว” แต่เกิดจาก “ระเบียบที่ตั้งอยู่บนความเข้าใจพื้นที่จริง” ทั้งข้อจำกัดเชิงกายภาพและวิถีชีวิตของผู้คน ทำให้การพัฒนาไม่ใช่การบังคับพื้นที่ให้เป็นไปตามแบบ แต่เป็นการขยายศักยภาพของพื้นที่ในแบบที่ยังเคารพตัวตนเดิมของชุมชนอย่างแท้จริง